Lễ hội A Gia (tạ ơn mùa màng) của đồng bào Pa Cô

                         Bài và ảnh: HỒ PHƯƠNG

A Gia là lễ hội cộng đồng của đồng bào Pa Cô. Trước khi tiến hành lễ hội, già làng cùng các vị trưởng tộc họp để định ngày tổ chức nghi lễ và đưa ra “chỉ tiêu” đóng góp tùy theo mức được mùa cũng như thực lực kinh tế của bản làng.

dangian

Lễ hội A Gia, bản A Rông Trên, xã A Ngo, huyện Đakrông, tỉnh Quảng Trị


          Người Pa Cô trước đây sinh sống trong những ngôi nhà dài với nhiều thế hệ, mỗi nhà dài chứa đựng nhiều bếp lửa, mỗi bếp lửa là một gia đình cá thể, có bao nhiêu bếp lửa là có bấy nhiêu hộ gia đình, trừ bếp lửa chung gọi là “Moong”. Đồng bào Pa Cô không có nhà truyền thống chung của bản, nên sân làng thường diễn ra sinh hoạt chung của bản. Nghi lễ được tổ chức trước hết ở từng nhà. Mỗi bếp (hộ) mang lễ vật của mình đến trưng dọn ở “Moong” - gian chính giữa mỗi ngôi nhà dài dùng làm nơi cúng tế, tiếp khách và là chỗ ngủ cho những thanh niên chưa cưới vợ để cúng. Như để tượng trưng cho linh hồn của những loài được cúng, mỗi bếp dọn ra ở đây đủ các loại giống lúa và các loại ngũ cốc được trồng khác như bắp, khoai, sắn... cũng như các loại hoa màu khác như đậu, mè, đu đủ, mía, chuối... để dâng lên các đấng thần linh.
         Nhưng người Pa Cô không chỉ tri ân mùa màng với những gì họ gieo trồng trên đất. Và lễ tạ ơn mùa màng của họ phần chính là để tạ ơn đất trời, nắng mưa, dông gió, sông suối, núi rừng, cây cối và cả ma quỷ.
          Điều cầu mong ở lễ A Gia ấy là mỗi nhà, mỗi bếp cũng như cả làng được bình yên, con người được mạnh khỏe, mùa vụ được bội thu. Gia súc sinh lũ, sinh đàn. Để làm tin, họ đã xin thần linh làm chứng trong cách cầu xin, dùng hai nửa miếng tre ngắn (khoảng 30cm)  thảy lên không gian, nếu cả hai rơi xuống cùng nằm ngửa là việc cầu xin đã được ứng nghiệm, nếu không họ sẽ làm cho đến kỳ được nhưng không vượt quá 5 lần.
         Người Pa Cô không có nhà truyền thống chung của bản, nên sân làng được dành cho các sinh hoạt của cộng đồng, trong đó có việc bày biện nghi lễ cúng cũng như đặt cột đâm trâu. Để tổ chức lễ A Gia, mỗi nhà cũng như mỗi chủ bếp lại mang lễ vật đến sân làng để cúng, già làng làm nghi lễ. Ngoài cồng chiêng (như lễ cúng ở nhà), lễ cúng ở sân làng còn dùng các loại nhạc cụ khác như kèn, tù và, trống, đàn… hòa tấu vang lên để lễ cúng thêm phần long trọng. Người nhà này đến thăm nhà kia được các A Chai, A Vỗ tiếp ở “Moong”. Vừa uống rượu vừa ăn và chuyện trò thân ái.
        Trong hội vụi, nồng ấm hơn cả khi họ chia nhau miếng thịt con thú rừng săn bẫy được, họ thấy yêu thương nhau hơn và mối kết đoàn càng được thắt chặt hơn, chốn quê với cái rừng, nương rẫy như càng đẹp hơn với họ. Nhưng lễ A Gia sẽ đông vui náo nhiệt hơn nếu có khách mời đến từ các bản lân cận, trong đó có khách riêng của từng bếp từng nhà và khách của bản. Cái “chỉ tiêu” mà làng định ra trong lần họp tổ chức lễ A Gia chính là mức đóng góp vật lực: cơm-xôi-rượu-thịt, của mỗi bếp cho mỗi nhà cũng như của mỗi nhà cho bản để đãi khách đến chung vui, tạo nên sự rộn ràng, sôi nổi và hấp dẫn chính là những hình thức vui chơi, hát múa suốt trong lễ hội, nhiều khi kéo dài đến hai ngày đêm.
        Cha chấp, Ca lơi, Xiêng - các thể loại với giọng cao, thấp trầm bổng, trong các tư thế ngồi, đứng hay vừa mời rượu, vừa hát, với các ca từ tự ứng tác, linh hoạt, trữ tình hay đối lý nhặt khoan, cùng với tiếng đệm của các loại nhạc cụ, với các điệu múa điệu nhảy lả lơi, cuồng nhiệt đã làm A Gia níu bước người trong, ngoài bản cùng đến chung vui. Bản nào cũng có A Gia.  Bản làm trước, bản làm sau, cùng đến với nhau, A Gia như một mùa hội kéo dài, thật huyền diệu như tinh người Pa Cô vậy.
        Lễ hội A Gia là linh hồn của niềm vui, biểu trưng của tình yêu cuộc sống, nền móng của sự giao hòa để tồn tại với thiên nhiên, người Pa Cô gìn giữ A Gia như lưu giữ hạt giống để gieo trồng mùa vụ. Ngay nay, dù cuộc sống đã trải bao thăng trầm, thay đổi, nhưng đồng bào Pa Cô vẫn bảo tồn lễ hội A Gia mà bao thế hệ cha ông đã gìn giữ.